Vào mùa mưa, cây trồng thường gặp một loạt vấn đề như vàng lá, lá mỏng yếu, rụng hoa – rụng trái non, nứt trái, thối trái hoặc dễ bị nấm bệnh tấn công. Nguyên nhân không chỉ đến từ sâu bệnh mà còn liên quan rất lớn đến tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng, đặc biệt là nhóm phân bón trung vi lượng.

Canxi, Magie, Lưu huỳnh, Silic, Kẽm, Bo, Sắt, Đồng, Mangan, Molypden… tuy cây không cần với lượng quá lớn như đạm, lân, kali nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong việc giúp cây cứng cáp, xanh lá, tăng quang hợp, phát triển đọt non, ra hoa – đậu trái và chống chịu tốt hơn trong điều kiện bất lợi.

Vậy trong mùa mưa, bà con nên phun lá hay bón gốc phân bón trung vi lượng? Trong bài viết này, dưới góc nhìn kỹ thuật chăm sóc cây trồng trong mùa mưa, sẽ giải đáp chi tiết vai trò của trung vi lượng đối với cây trồng và so sánh khác biệt khi bổ sung qua phun lá và bón gốc.

Phân bón trung vi lượng là phân gì?

Phân bón trung vi lượng là loại phân bón cung cấp các nguyên tố dinh dưỡng cây cần với lượng vừa (trung lượng) và nhỏ (vi lượng), tuy cây cần không nhiều nhưng không thể thiếu cho quá trình sinh trưởng, quang hợp, phân chia tế bào, ra hoa, đậu trái và tăng sức chống chịu.

Các nguyên tố trung lượng và vi lượng bao gồm:

• Các nguyên tố dinh dưỡng trung lượng: Canxi (Ca), Magie (Mg), Lưu huỳnh (S), Silic (Si) ở dạng cây trồng có thể hấp thu được. Các nguyên tố này cần thiết với lượng vừa phải, nhiều hơn vi lượng nhưng ít hơn đa lượng (như N, P, K).
• Các nguyên tố dinh dưỡng vi lượng: Kẽm (Zn), Bo (B), đồng (Cu), sắt (Fe), mangan (Mn), molipđen (Mo), ở dạng cây trồng có thể hấp thu được. Đây là các nguyên tố cần thiết với lượng rất nhỏ nhưng đóng vai trò quan trọng trong các quá trình sinh lý của cây.

Vì sao mùa mưa cây dễ thiếu trung vi lượng?

Dù đất vườn của bà con có màu mỡ đến đâu, khi bước vào mùa mưa, cây trồng vẫn rất dễ bị thiếu hụt trung vi lượng do 4 nguyên nhân cốt lõi sau:

1. Mưa lớn làm rửa trôi dinh dưỡng

Khi mưa kéo dài, nước di chuyển qua tầng đất mặt và kéo theo một phần dinh dưỡng xuống sâu hoặc trôi ra khỏi vùng rễ. Nước mưa có tính axit nhẹ (do hòa tan CO2 khí quyển), các ion trung lượng mang điện tích dương như Canxi(Ca2+), Magie (Mg2+) dễ bị đẩy ra khỏi keo đất và bị dòng nước rửa trôi xuống tầng đất sâu hoặc trôi ra kênh rạch. Điều này khiến tầng đất mặt – nơi tập trung rễ tơ – trở nên nghèo kiệt dinh dưỡng một cách nhanh chóng.

Trong thực tế vườn cây ăn trái, sau những đợt mưa dầm, bà con thường thấy lá non chuyển vàng, cơi đọt phát triển chậm, hoa yếu, trái non dễ rụng. Đây là dấu hiệu cho thấy cây có thể đang thiếu Magie, Kẽm, Sắt, Bo hoặc Canxi cục bộ.

2. Đất dư nước làm rễ bị nghẹt

Mùa mưa không chỉ làm trôi phân bón mà còn khiến đất dễ bão hòa nước. Khi các khe hở trong đất bị nước lấp đầy, rễ thiếu oxy để hô hấp. Rễ cây cần oxy để hoạt động bình thường; đất quá ướt, thiếu không khí sẽ làm rễ suy yếu, giảm hút nước và dinh dưỡng.

Khi rễ bị “nghẹt”, cây không thể hút trung vi lượng hiệu quả dù trong đất vẫn còn phân. Đây là lý do tại sao sau vài trận mưa lớn, bà con sẽ thấy đọt non bị xoăn, lá bị vàng gân xanh (thiếu Magie, Sắt, Kẽm) dù trước đó đã bón rất nhiều phân bón dưới gốc.

3. Độ ẩm cao, lá không thoát nước làm Canxi và Bo khó di chuyển lên đọt, hoa, trái

Canxi và Bo có đặc điểm là kém di động (hoặc bất động) trong cây, việc di chuyển phụ thuộc nhiều vào lực kéo từ sự thoát hơi nước ở lá.

• Khi trời nắng: Lá cây mở khí khổng, nước bốc hơi ra môi trường tạo ra một lực hút (như một chiếc bơm áp suất âm) kéo nước và dinh dưỡng từ rễ chạy dọc lên ngọn.

• Khi mùa mưa (Trời âm u, thiếu nắng, độ ẩm không khí > 90%): Lá cây không thể thoát nước được nữa. Khí khổng đóng lại để bảo vệ tế bào.
• Hệ quả: cây dễ bị thiếu Canxi – Bo cục bộ tại đọt non, bông và trái non. Biểu hiện thường gặp là đọt non yếu, xoăn đọt, rụng hoa, rụng trái non, nứt trái hoặc thối trái.

4. Thiếu hụt năng lượng (ATP) để "Hút chủ động" các vi lượng khác

Khi trời âm u nhiều ngày, thiếu nắng cây quang hợp kém, tạo ít đường bột (năng lượng). Trong khi đó, các vi lượng như Kẽm, Sắt, Mangan cần quá trình hấp thu chủ động, đòi hỏi năng lượng từ cây. Khi cây thiếu năng lượng (ATP), rễ yếu và các quá trình hấp thu dinh dưỡng bị chậm lại.

Đây là lý do mùa mưa cây thường vàng lá gân xanh, lá nhạt màu, bạc lá, cơi đọt yếu, nhất là trên cây có múi, sầu riêng, cà phê, hồ tiêu, rau màu và cây đang nuôi hoa trái.

Vai trò của các dinh dưỡng trung vi lượng trong mùa mưa

Canxi: giúp cứng cây, chắc thành tế bào, hạn chế nứt trái

Canxi là yếu tố đặc biệt quan trọng trong mùa mưa. Cây thiếu Canxi thường có biểu hiện đọt non yếu, mô non mềm, trái dễ nứt, dễ thối, hoa trái dễ rụng. Cung cấp đủ canxi giúp cân bằng điện tích, giải độc, hỗ trợ phân chia tế bào, giúp thành tế bào được vững chắc, tăng sức chống chịu và hạn chế hiện tượng thối trái, nứt trái và rụng trái do rụng sinh lý và thối trái do thiếu canxi.

Trong mùa mưa, bà con cần chú ý bổ sung Canxi ở các giai đoạn:

• Cơi đọt non phát triển.
• Trước ra hoa và trong giai đoạn nuôi hoa.
• Sau đậu trái, đặc biệt giai đoạn trái non đang phân chia tế bào.
• Khi cây có nguy cơ nứt trái, thối trái, rụng trái sinh lý.

Những sản phẩm chứa canxi phổ biến trên thị trường: Canxi nitrat, canxi bo, sản phẩm trung lượng canxi nitrat ở dạng phân bón gốc để rải, vôi hoặc những dòng liên quan tới lân nung chảy,…

Magie: giúp xanh lá, tăng quang hợp

Magie là trung tâm của diệp lục tố quyết định màu xanh của lá cây, vì vậy cây thiếu Magie thường vàng lá, lá mất màu xanh, khả năng quang hợp giảm. Magie có vai trò quan trọng trong quan hợp thúc đẩy sự hấp thụ và vận chuyển của Lân trong cây trồng. Đồng thời Magie điều chỉnh pH và nồng độ Canxi trong nội bào để nồng độ này phù hợp để cây có thể hấp thu Canxi.

Những sản phẩm magie trên thị trường: Magie kẽm bo (MgZnBo); Magie sunphat (MgSO4); Dolomite hoặc trong một số sản phẩm phân bón lá chứa magie hoặc Magie cộng với vi lượng.

Lưu huỳnh – tạo mùi và cấu trúc tế bào vững chắc

Trung lượng lưu huỳnh là thành phần của những axit amin quan trọng tổng hợp diệp lục tố tạo nên một cấu trúc protein vững chắc, thành phần quan trọng trong kích thích tố thực vật.

Cây có thể lấy trực tiếp lưu huỳnh từ trong không khí hoặc bà con có thể bổ sung bằng phân bón như: Magie sunphat (MgSO4); SE; Supper lân,…sẽ có một số chất thì không có phù hợp cho dùng đất phèn vì vậy bà con nên hạn chế cung cấp những phân bón chứa lưu huỳnh.

Silic – Tạo độ cứng chắc, hạn chế sâu bệnh

Trung lượng Silic là một chất để tạo ra độ cứng chắc để giúp cho cây trồng hạn chế khả năng xâm nhập của nấm bệnh. Trong mùa mưa Silic cũng sẽ là một chất rất là quan trọng để làm nhiệm vụ hỗ trợ cho cây trồng của bà con chống chịu sâu bệnh.

Trong thực tế sản xuất, canxi và magie thường được chú trọng bổ sung nhiều hơn Lưu huỳnh và Silic.

Kẽm (Zn) – xanh lá, cứng chắc tăng hấp thu Đạm và Lân

Kẽm là một chất liên quan tới diệp lục tố và khả năng quang hợp, duy trì độ bền dững của màng tế bào, tham gia hình thành chất điều hòa sinh trưởng tăng cường quá trình hấp thụ Đạm và Lân.

Kẽm xuất hiện trong những sản phẩm phân bón lá chuyên dùng để bổ sung kẽm hoặc trong sản phẩm vi lượng combi.

Bo: tăng thụ phấn, đậu trái, hạn chế rụng

Bo rất quan trọng trong giai đoạn hoa và trái non. Cây thiếu Bo dễ gặp tình trạng hoa yếu, thụ phấn kém, rụng trái non, mô non phát triển không ổn định. Trong điều kiện mùa mưa, Bo càng cần được bổ sung chủ động vì khả năng vận chuyển trong cây bị hạn chế khi độ ẩm cao và cây thoát hơi nước kém.

Bà con nên chú ý phun Bo vào các giai đoạn:

• Trước xổ nhụy khoảng 15 ngày.
• Lặp lại sau 7–10 ngày nếu cây đang vào giai đoạn hoa.
• Sau đậu trái, có thể phun 2–3 lần trong 6–8 tuần đầu để hỗ trợ phân chia tế bào và hạn chế rụng sinh lý.

Sản phẩm chứa Bo trên thị trường: phân bón lá chuyên dùng chứa Bo, thành phần trong sản phẩm vi lượng combi,...

Đồng (Cu) – chống đổ ngã, tăng quan hợp

Đồng là một chất tham gia tạo dịệp lục để thực hiện các quá trình quang hợp của cây. Bảo vệ màn tế bào (chống khả năng đổ ngã) xúc tiến và hoạt hóa các phản ứng trong cây liên quan tới quang hợp và hô hấp.

Thường Đồng (Cu) không ưu tiên bổ sung riêng một sản phẩm chỉ chứa Đồng mà bà con nên chọn Combi để bổ sung đầy đủ tất cả các chất vi lượng và trong đó sẽ có Đồng.

Sắt (Fe) - cần cho tổng hợp diệp lục, giúp lá xanh, hạn chế vàng lá gân xanh.

Sắt là một chất cần thiết cho sự tổng hợp và duy trì chất diệp lục tố trong cây. Vận chuyển điện tử (liên quan tới quang hợp và phản ứng) tạo cho pha sáng của quang hợp và hoạt hóa enzyme. Thông thường bà con bổ sung sắt cho cây trồng thông qua sản phẩm combi (có nhiều chất, trong đó có cả Sắt).

Mangan (Mn) - tham gia hoạt hóa enzyme, quang hợp và hô hấp

Mangn là một chất tham gia vào phản ứng trong quá trình vận chuyển điện tử và thải Oxi, duy trì và thúc đẩy quang hợp, hoạt hóa enzym trong quá trình hình thành và hỗn định lục lạp (chứa diệp lục tố), xúc tác hình thành màn tế bào.

Molypden (Mo) - chuyển hóa Đạm

Molypden là một chất có vai trò quan trọng để xúc tác nhiều hệ enzyme và là thành phần cấu trúc của enzyme. Mo liên quan tới đạm trong tác dụng khử nitrat thành amon và cần cho những vi sinh vật cố định đạm.

Mùa mưa nên phun lá hay bón gốc phân bón trung vi lượng?

Mùa mưa phân bón trung vi lượng nên ưu tiên phun lá để bổ sung nhanh khi cây đang thiếu hoặc rễ đang yếu; đồng thời vẫn cần bón gốc để cải tạo đất, nuôi rễ và tạo nền dinh dưỡng lâu dài.

Nói cách khác:

• Phun lá: xử lý nhanh cung cấp dinh dưỡng tức thời, phù hợp khi cây vàng lá, xoăn đọt, rụng hoa trái, rễ yếu, đất đang dư nước.
• Bón gốc: tác động chậm hơn nhưng bền hơn, phù hợp để cải tạo đất, bổ sung Canxi – Magie nền, điều chỉnh pH và phục hồi vườn sau mưa hoặc sau thu hoạch.

Theo University of Florida IFAS, phun dinh dưỡng qua lá có thể hữu ích khi bộ rễ không đáp ứng kịp nhu cầu cây, hoặc khi điều kiện đất làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng; đây cũng là phương pháp đưa dinh dưỡng vào cây nhanh hơn so với bón qua đất.

Khi nào nên phun lá trung vi lượng trong mùa mưa?

Phân bón lá trung vi lượng nên được ưu tiên trong mùa mưa để thúc đẩy quan hợp hoặc các giai đoạn ra hoa, đậu trái để chống rụng. Bà con nên phun lá khi:

• Cây đang ra đọt non, lá non cần xanh nhanh, dày lá, cứng lá.
• Cây có biểu hiện vàng lá gân xanh, lá non nhạt màu.
• Cây đang giai đoạn phân hóa mầm hoa, nuôi hoa, trước xổ nhụy.
• Cây mới đậu trái, đang rụng sinh lý hoặc trái non phát triển yếu.
• Đất đang quá ẩm, mưa dầm, rễ có dấu hiệu nghẹt.
• Cần bổ sung nhanh Canxi, Bo, Magie, Kẽm, Sắt.

Trong mùa mưa, phun lá giúp cây nhận dinh dưỡng trung vi lượng trực tiếp qua bề mặt lá, giảm phụ thuộc vào bộ rễ đang yếu. Tuy nhiên, phải chọn thời điểm phun phù hợp. Nên phun khi trời ráo, lá khô, dự báo không mưa trong vài giờ sau phun. Thời điểm tốt thường là sáng sớm khi nắng nhẹ hoặc chiều mát.

Khi nào nên bón gốc trung vi lượng trong mùa mưa?

Bón gốc phân trung vi lượng vẫn rất cần thiết, nhưng mục tiêu chính không phải lúc nào cũng là “cấp cứu” nhanh. Bón gốc phù hợp hơn với việc tạo nền dinh dưỡng, cải tạo đất và nuôi cây dài hạn.

Bà con nên bón gốc khi:

• Đầu mùa mưa, cần chuẩn bị nền đất tốt trước giai đoạn cây phát triển mạnh.
• Sau thu hoạch, cần phục hồi cây và bộ rễ.
• Vườn bị chua đất, pH biến động, đất bạc màu.
• Cần bổ sung Canxi, Magie dạng chậm tan để cải tạo đất.
• Vườn cây lâu năm cần duy trì sức cây ổn định trong nhiều tháng.

Các dòng trung lượng chứa Canxi – Magie, Dolomite, lân nung chảy, vôi hoặc sản phẩm cải tạo đất thường phù hợp để bón gốc theo chu kỳ. Những dòng này không cho hiệu quả “xanh lá tức thì” như phân bón lá, nhưng giúp đất ổn định hơn và bộ rễ có môi trường hoạt động tốt hơn.

So sánh phân bón trung vi lượng phun lá và bón gốc trong mùa mưa

Tiêu chí	Phun qua lá (phân bón lá)	Bón qua gốc  (Phân bón gốc)
Tốc độ hấp thu	Cực nhanh (1 - 4 giờ)	Chậm hơn (Phải tan và đợi rễ hút)
Phù hợp khi rễ yếu	Rất phù hợp	Hiệu quả giảm nếu đất dư nước, rễ nghẹt
Nguy cơ bị mưa ảnh hưởng	Có thể bị rửa trôi nếu mưa ngay sau phun	Có thể bị rửa trôi nếu mưa lớn, đất thoát nước kém
Mục tiêu chính	Bổ sung nhanh, xử lý thiếu chất, nuôi đọt – hoa – trái	Cải tạo đất, nuôi rễ, tạo nền dinh dưỡng lâu dài
Sản phẩm phù hợp	Canxi Bo, Magie Kẽm Bo, vi lượng Combi, Boron	Canxi – Magie, vôi, Dolomite, Canxi Nitrat dạng hạt
Giai đoạn nên dùng	Ra đọt, trước hoa, xổ nhụy, đậu trái, trái non	Đầu mùa mưa, sau thu hoạch, phục hồi cây, cải tạo đất

Kết luận: Phân bón trung vi lượng phun lá hay bón gốc tốt hơn trong mùa mưa?

Trong mùa mưa, phun lá và bón gốc đều cần thiết, nhưng mỗi phương pháp có một vai trò khác nhau.

Nếu cây đang vàng lá, rụng hoa trái, rễ yếu hoặc đất đang dư nước, bà con nên ưu tiên phun lá trung vi lượng để cây hấp thu nhanh hơn. Các nhóm nên chú ý gồm Canxi Bo, Boron, Magie Kẽm Bo và vi lượng Combi.

Nếu muốn cải tạo đất, ổn định pH, phục hồi vườn sau thu hoạch, tăng nền Canxi – Magie và nuôi rễ lâu dài, bà con cần bón gốc trung vi lượng theo chu kỳ, đặc biệt vào đầu mùa mưa, cuối mùa mưa hoặc sau thu hoạch.

Cách làm hiệu quả nhất là không chọn cực đoan “chỉ phun” hoặc “chỉ bón”, mà cần phối hợp: bón gốc để tạo nền – phun lá để bổ sung nhanh – quản lý nước để bảo vệ rễ – theo dõi lá, đọt, hoa, trái để điều chỉnh kịp thời.

Khi làm đúng, cây sẽ xanh lá hơn, đọt non phát triển ổn định, hoa khỏe, trái non ít rụng, hạn chế nứt trái – thối trái và tăng sức chống chịu trong suốt mùa mưa.

Xem thêm: Cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá